Có dịp bạn hãy về Ba Động miền duyên hải Trà Vinh, nơi mang nhiều vẻ đẹp thiên nhiên bởi sự hoang sơ của nó. Ba Động có bờ biển dài với nhiều động cát đẹp, hàng dương gió vi vu mát rượi.
Có lẽ vì vậy mà người đời mới gọi là chù ụ. Chù ụ là một tính từ mà theo phương ngữ Tây Nam bộ thì đó là mặt khó chịu, không ưa nhìn của người nào đó đang trong tâm trạng bực bội tột độ nhưng bất lực.
Thịt chù ụ ngon giòn, rất đặc trưng. Chù ụ được bắt về rửa sạch đất, cát, dùng tay gỡ bỏ yếm cho chúng chết rồi để ráo trước khi chế biến thành nhiều món ăn ngon.
Đơn giản nhất có lẽ đem chù ụ luộc nước dừa xiêm. Không biết có duyên tiền định hay không mà dừa xiêm vùng này nước ngọt lịm. Chù ụ đã chuẩn bị xong, leo tót lên cây bẻ trái dừa dùng dao bén dạt mặt lấy nước cho vào nồi nấu sôi. Thả chù ụ vào chỉ lát sau là chù ụ chín. Vớt chù ụ ra rổ cho ráo rồi xếp vào dĩa. Chù ụ luộc nước dừa ăn kèm với rau sống, dưa leo, cà chua, … chấm muối tiêu chanh thì phải nói, hương vị mặn mòi của miền quê ven biển như thấm vào tận món ăn dân dã này.
Cầu kỳ nhất là món chù ụ rang me. Chù ụ bắt về được làm sạch rồi bỏ lên chảo xào với dầu, hành và tỏi đập dập. Sau đó người ta cho nước cốt me vào và nêm nếm cho vừa miệng, sao cho có vị chua ngọt lẫn cay nồng.
Cuối cùng chúng tôi nói qua chuyện dân gian làm mắm chù ụ. Chù ụ bắt về, ửa sach rồi thả vô khạp da bò có pha sẵn nước muối. Thử độ mặn của muối bằng cách thả hột cơm nguội vào, hột cơm nổi lên trên mặt nước là được.
Chừng đầy khạp, người ta lấy lá dừa nước phủ lên, dùng cây chèn kín trên miệng. Độ ba hôm thì giở khạp ra, phân loại và sắp xếp lại. Chù ụ ốp (không chắc thịt) có thể ăn ngay, loại chắc thịt xếp riêng một keo khác. Sau đó, đổ nước muối ngâm lần đầu vào ngâm tiếp. Độ khoảng 5 – 7 ngày sau là chù ụ có thể ăn được. Phần nước muối còn lại trong khạp là chất tinh túy nhất, dùng để nấu nước mắm tuyệt ngon!
Chù ụ rang me
Khi ăn, người ta thường rửa từng con bằng nước sôi ấm. Tách mai, càng, chân, yếm ra từng phần. Cho tỏi, ớt, đường, khóm bằm nhuyễn, hoặc vắt nước cốt chanh vào trộn đều. Lấy dĩa đậy lại khoảng vài giờ sau chù ụ ngấm đều và dịu, ngon, ăn với cơm nguội sẽ ngon hơn. Ăn mắm chù ụ đã ngon, trứng chù ụ còn ngon hơn bởi nó có vị béo, bùi đằm.
Hai Miệt Vườn